KOMENDA GŁÓWNA STRAŻY GRANICZNEJ
      AL. NIEPODLEGŁOŚCI 100
      02-514 WARSZAWA
      e-mail: boin.kg@strazgraniczna.pl

     www.strazgraniczna.pl

      ARCHIWUM STRAŻY GRANICZNEJ
      BIURO OCHRONY INFORMACJI
      UL. ŻOŁNIERSKA 4
      71-210 SZCZECIN
      e-mail: archiwum.sg@strazgraniczna.pl

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterDzisiaj411
mod_vvisit_counterWszystkich3688166

Aktualnie: gości 62 połączonych
IP gościa: 10.160.129.103
 , 
Dzisiaj: Paź 22, 2017
Start FORMACJE


Jakub Witold Chmura
jakub_chmura
Jakub Witold Chmura urodził się 6 października 1898 roku w Starym Sączu1, w rodzinie powroźnika Jana Chmury i Zofii z Mazurków. Mieszkali w domu przy dzisiejszej ulicy Batorego. Chrzestnymi Jakuba byli szewc Jakub Chmura, brat ojca, i Elżbieta Dąbrowska. W rodzinnym mieście wstąpił do Drużyny Skautowej im. Zawiszy Czarnego, tam też w latach 1912-1915 ukończył cztery klasy Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Męskiego. To dwu i pół letnie uczestnictwo w skautingu wywarło zasadniczy wpływ na kształtowanie jego postawy i wybór późniejszej drogi życiowej2. Latem 1914 roku próbował zaciągnąć się w Krakowie do Legionów, lecz nie został przyjęty ze względu na zbyt młody wiek. Został przyjęty jako ochotnik dopiero 15 maja 1916 roku z przydziałem do III baonu 6 pp (dca płk Norwid-Neugebauer) w III Brygadzie Legionów i skierowany na front. W dniach 4-6.07.1916 r. walczył z Rosjanami pod Kostiuchnówką3 w obronie pozycji między Optową, a potokiem Garbach. Po krótkim odpoczynku pod Czeremoszną 6 pp wrócił na front zajmując pozycje nad Stochodem, następnie – po utworzeniu 20.09.1916 r. Polskiego Korpusu Posiłkowego – pułk przerzucono do Baranowicz, a pod koniec listopada do Dęblina, gdzie stacjonował do kryzysu przysięgowego w lipcu 1917 r. Jakub Chmura, jako poddany austriacki, uniknął internowania, bowiem legionistów z Brygad I i III pochodzących z Królestwa internowano, natomiast Galicjan siłą wcielano do jednostek austriackich. Trafił do 13 Feldjägerbaon, w którym walczył osiem miesięcy. Korzystając z okazji, w lutym 1918 roku, zdezerterował z armii austriackiej i zaciągnął się do Polskiej Siły Zbrojnej tworzonej w Kijowie (II Korpus Polski płka Józefa Hallera). Otrzymał przydział do 2 dyonu artylerii. Po przekroczeniu Dniestru oddziały Korpusu zostały pod Kaniowem otoczone przez Niemców 10-11.05.1918 r. i uległy rozproszeniu, a część żołnierzy dostała się do niewoli. Jakub Chmura przedostał się wówczas do Kijowa, gdzie służył w lotnym oddziale POW, a później pod pseud. „Narkon”4 został kierownikiem składu materiałów wybuchowych. W Kijowie, w okresie od 1 czerwca do 30 października 1918 roku był słuchaczem kursów nauczycielskich, co umożliwiło mu w 1919 roku, już po powrocie do Starego Sącza, złożenie egzaminu maturalnego. Od 7 listopada 1918 roku, już w stopniu sierżanta, walczył w 1 kompanii szturmowej, pod ppor. Władysławem Broniewskim, baonu POW Wschód, którym dowodził mjr Leopold Lis-Kula5. Podobnie jak późniejszy poeta należał do ulubieńców podwładnych. „Miał gorący temperament, był porywczy, ale i sprawiedliwy. Miał dobre serce. Dbał o żołnierzy. Był prawdziwym opiekunem kompanii.” – tak pisał o nim Stanisław Bem-Szklarski. Uchodził za niezwykle bojowego i odważnego. Świadczyć o tym może wypadek6, jakiemu uległ w lutym 1919 roku podczas ćwiczeń pod Włodzimierzem Wołyńskim, kiedy chciał nauczyć strzelca Turkiewicza rzutu granatem7. Objaśnił strzelcowi jak obchodzić się z granatem, lecz Turkiewicz odrzucił syczący granat pod nogi żołnierzy. Chmura zerwał się natychmiast, chwycił granat i krzycząc: „Patrz, ofermo, coś narobił”, wziął zamach i usiłował odrzucić granat. Było już za późno, granat rozerwał się ponad jego głową. Chmura stracił w wypadku dwa palce, a odłamki wyżłobiły mu szramy na twarzy. Za odwagę został 28 lutego nagrodzony w rozkazie Dowództwa Grupy gen. Rydza-Śmigłego mianowaniem podchorążym i odesłany na leczenie do szpitala w Lublinie, gdzie przebywał do końca maja.

 

W kwestionariuszu sporządzonym 15 czerwca 1934 r. napisał, że był dwukrotnie ranny i raz kontuzjowany w czasie kampanii 1919 – 1920 r. (w głowę, rękę i szczękę)8.

1 czerwca 1919 r. został dowódcą plutonu w kompanii szturmowej, w lipcu otrzymał awans na podporucznika, a 20 sierpnia 1919 r. został dowódcą kompanii karabinów maszynowych Baonu Strzelców Nadniemeńskich POW. Od połowy grudnia 1919 roku w 1 pp Legionów, gdzie dowodząc kolejno: plutonem w 4 kompanii ckm, plutonem w 2 kompanii ckm, a później 6 kompanii, przeszedł cały szlak bojowy jednostki w wojnie bolszewickiej. Podczas nocnego marszu 6 komp. 1 pp Legionów z Drohiczyna do Bielska szedł z żołnierzami w tylnej straży kompanii. Zostali wówczas zaskoczeni atakiem bolszewickim. Zachowując zimną krew poderwał żołnierzy do brawurowego ataku, w którym wzięli do niewoli ok. 300 jeńców i zdobyli m.in. 3 cekaemy. Za ten czyn ppor. Jakub Chmura został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari V kl. Nr 4775. Za inne bohaterskie czyny podczas wojny był odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych. 23 lutego 1921 roku został awansowany do stopnia porucznika i przeszedł do referatu oświatowego pułku. Od października 1921 r. był oficerem instrukcyjnym w PKU w Słonimiu, gdzie 13 czerwca 1922 r. otrzymał awans na kapitana WP. W 1922 roku w Nieświeżu i 1923 roku w Słonimiu prowadził obozy letnie Przysposobienia Wojskowego dla Dowództwa Okręgu Korpusu (DOK) IX (Brześć n/Bugiem). 24 czerwca 1923 r. poślubił córkę nowogródzkiego lekarza, Janinę Szymanowską. Z tego związku urodziły się w Wilnie dzieci: syn Janusz (24.06.1924 r.) i córka Alina (16.12.1925 r.). Pod koniec listopada kpt. Chmura powrócił do 1 pp Legionów i objął dowództwo 2 kompanii. Od stycznia do maja 1925 roku był na kursie oficerskim w Chełmie; dowodził kompanią, później został dowódcą kompanii szkolnej. Pod koniec 1926 roku został adiutantem i referentem oświatowym I baonu 1 pp Legionów, później dowódcą III baonu, a następnie dowódcą 6 kompanii II baonu. Od 1932 roku był komendantem Okręgu III Związku Strzeleckiego w Grodnie, a od czerwca 1934 roku dowódcą baonu w 20 pp w Krakowie, gdzie awansował do stopnia majora. W 1937 roku dowodził 16 pp, w którym 1 listopada otrzymał awans na podpułkownika9. 30 listopada 1937 r. został przeniesiony w stan spoczynku z przydziałem do Oficerskiej Kadry Okręgowej (OKO) Nr 1. Jeszcze jako major 1.06.1937 r. został delegowany z 16 pp na 6-miesięczną praktykę. W dniach 17-23.06. odbył praktykę w Inspektoracie Granicznym Gdynia Pomorskiego Inspektoratu Okręgowego SG, a 24-30.06.1937 r. w Śląskim IOSG10. Z dniem 1.07.1937 r. został delegowany do Mazowieckiego IOSG11, a 1.12.1937 r., już po mianowaniu podpułkownikiem, w stopniu inspektora został zatwierdzony kierownikiem MIOSG12, a od kwietnia 1938 r. po zmianie nazewnictwa jednostek SG, został komendantem Mazowieckiego Okręgu Straży Granicznej w Ciechanowie. 1.07.1938 r. został mianowany nadinspektorem13. Zarządzeniem Ministra Skarbu z 21.04.1938 r. otrzymał Brązowy Medal „Za Długoletnia Służbę”.14

Latem 1939 r., będąc komendantem Okręgu SG, został szefem tajnej organizacji dywersyjnej na północnym Mazowszu. Była to organizowana przez Oddział II Sztabu Głównego WP sieć dywersji pozafrontowej z ośrodkiem koordynującym w Warszawie („K 7”)15, której zadaniem miały być akcje sabotażowo-dywersyjne na terytorium wroga lub na zajętym w przypadku przegranej wojny terytorium Rzeczypospolitej. Do organizacji przyjęto m.in. zaufanych wywiadowców Straży Granicznej, którzy po przeszkoleniu zostali zorganizowani w tajne patrole dywersyjne.

Z chwilą ogłoszenia mobilizacji powszechnej Straż Graniczna z mocy prawa stała się częścią Sił Zbrojnych RP, Od 1.09.1939 r. ppłk Chmura dowodził podległymi obwodami, których komisariaty wraz z plutonami wzmocnienia, już jako kompaniami o kryptonimach przyjętych od nazw od m.p., rozpoczęły działania na stopie wojennej.

W pierwszych dniach wojny, do czasu ewakuacji Komendy Okręgu z Ciechanowa odwiedzał podległe placówki. O jednej z takich wizyt ppłk Jakuba Chmury wspomniał w pamiętniku16 por. Piotr Łazarewicz17, dowódca kompanii SG „Filipów”:

5/IX Karolinowo

Obudził mnie warkot samolotów. Znów niemieckie. Gdzie są nasze ?

Wydałem zarządzenie szefowi w sprawach gospodarczych. Zarządzenie przeniesienia taboru do Motul i punktualne wysyłanie posiłku na pozycje. Odjechałem konno do oddziału. O godz. 13 przyjechał na linię płk Chmura. Sam, z karabinkiem przez plecy, na motocyklu. Przyjechał dowiedzieć się, jak trzymamy się. Pytał o ludziach, o zaprowiantowaniu się i znów prosiłem o dodanie broni maszynowej. W rowie przy szosie opowiadał strzelcom, jak na innych odcinkach świetnie spisały się oddziały Str. Gr. Odjechał życząc powodzenia. Na razie na odcinku spokój. Noc zimna.”

Już w Warszawie ppłk Jakub Chmura został dowódcą świeżo sformowanego, trzybaonowego, 360 pp. Nocą z 7 na 8 września płk Porwit18 rozmieścił w drugim rzucie obrony lewobrzeżnej Warszawy baony 360 pp. Ppłk Chmura został dowódcą południowego19 pododcinka obrony, którego przedni skraj przebiegał ulicami: Żelazną, Suchą, Wawelską, Polną i dalej Bagatelą ku Belwederowi, i wzdłuż południowego ogrodzenia koszar 1 Pułku Szwoleżerów20. Ppłk Chmura był oficerem należącym do grupy najbardziej cenionych przez gen. Czumę21, nic więc dziwnego w tym, że grupę powierzonej mu piechoty (rez. baon strzelców – d-ca mjr Józef Rosieka, 4 baon marszowy 21 pp – d-ca mjr Mieczysław Duch, 360 pp) nazwał w rozkazie „Grupą piechoty – Chmura”.

W nocy z 11 na 12 września 1939 r., z własnego planu uzgodnionego z płk Porwitem i gen. Czumą, dowodził rozpoznaniem sił nieprzyjaciela, który osaczył Okęcie. Wypad rozpoznawczy miał prowadzić organizujący się IV baon22 360 pp kpt. M. Masternaka23, ubezpieczany dwoma kompaniami czołgów 7 TP, tj. 1 Kompanią Czołgów Lekkich kpt. F. Michałkowskiego i 2 Kompanią Czołgów Lekkich kpt. Gryczewskiego. Zajęcie pozycji wyjściowych miało być potwierdzone hasłem w postaci zaproszenia płk Porwita na „kolację”.

Dla sztabu odcinka „Warszawa Zachód” to była bezsenna noc, podtrzymywana czarną kawą, bowiem długo oczekiwano na wiadomość od pododcinka południowego. Wreszcie telefon zadzwonił, a płk Okulicki rubasznie odezwał się do słuchawki: „Jesteśmy bardzo głodni. Czekamy na zapowiedziane „żarcie”.24 To była ostatnia rozmowa płk Chmury ze sztabem ...

12.09. ok. godz. 5:30 nacierające plutony weszły na teren lotniska i dotarły do jego zabudowań. Atakiem dowodził idący w pierwszej linii ppłk Chmura. Zaskoczeni Niemcy wycofali się z pozycji zajmowanych we wsi Zbarż25, wkrótce jednak przeorganizowali obronę w oparciu o zabudowę i otworzyli zmasowany ogień z broni maszynowej, który zatrzymał polskie natarcie powodując wielkie straty. Wywiązał się bój podczas którego ppłk Jakub Chmura poległ, ciężko ranny został kpt. Zygmunt Hempel, adiutant pułku, ranny został kpt. Masternak, który zmarł w niemieckim szpitalu, ranny był także kpt. Michałkowski, który dostał się do niewoli. W boju utracono większość czołgów, było 280 rannych i poległych.

Po śmierci płk Chmury dowództwo 360 pp objął ppłk dypl. Kazimierz Jan Galiński26.

W pamiętnikach gen. bryg. Jerzego Kirchmayera znalazła się wzmianka o tym zdarzeniu: „Czytałem niemiecki opis przeciwuderzenia, które ppłk Chmura prowadził osobiście, i o jego śmierci. Widać było, że jego postawa zaimponowała Niemcom. Dopatrzyli się w nim nawet wielkiego wzrostu, chociaż w rzeczywistości był najwyżej średniakiem. Cóż – zginął, jak żył, jak mały rycerz, tylko że jego >Kamieniec< był nowoczesny – lotnisko Okęcie.”

Fakt śmierci komendanta Chmury porucznik Łazarewicz odnotował w dzienniku pod datą 14 września: „(…) Po południu osobisty kontakt z dowódcą kompanii Przerośl. Omówiliśmy łączność, współpracę i wspólną pomoc w razie silnego natarcia, wg w razie wycofania się przez połączenie oddziałów i stworzenie większej jednostki bojowej. W powrotnej drodze zajechałem do majątku Motule, aby uzyskać jakieś wiadomości radiowe. Polskie stacje radiowe nieczynne. Wilno podało wiadomość o śmierci płk. Chmury i dwóch ofic. Str. Gr., którzy polegli zdobywając czołg niemiecki w okolicy Warszawy. Bolszewickie radio prowadzi propagandę przeciw Polsce. Przejęty do głębi, konno, stępem powracałem do oddziału. Płk Chmura nie żyje. Padł w walce w obronie granic. Choć wiemy, że walka skończy się zwycięstwem, jednak przynosi nam nieobliczalne straty.

Noc spokojna. Przymrozki dokuczają.”

Świadectwem ostatnich chwil życia ppłk Jakuba Chmury jest relacja opublikowana w londyńskich „Wiadomościach Polskich”27:

Epizod z obrony Warszawy (…) zajmować będzie poczesne miejsce w historii bojów oręża polskiego, jeżeli nie ze względu na jego wartość historyczną, to w każdym razie ze względu na jego wartość wychowawczą i sentyment żołnierski, który jak zawsze, z pokolenia na pokolenie wiązał młodych żołnierzy z tradycjami poprzednich pokoleń. Epizod ten bowiem dotyczy jednego z najdzielniejszych oficerów Wojska Polskiego, żołnierza, który przeszedł wszystkie walki legionowe, wojnę polsko-bolszewicką i wreszcie spełnił zaszczytnie swój żołnierski obowiązek w obronie Warszawy przed Niemcami. Mowa tutaj o płk [powinno być „ppłk” – dopisek autora] Chmurze.

Postać płk Chmury znajdzie swego historyka i nie zamierzam tutaj dawać opisu całości Jego żołnierskiej służby, poprzestanę jedynie na tem, aby tym, którzy Go nie znali, jako jeden z jego kolegów z wojny polsko-bolszewickiej i podkomendny w obecnej wojnie, scharakteryzować Jego postać w kilku słowach.

Chmura był z tego samego pnia i tego samego pokroju żołnierzem co Lis-Kula. Jego służba w 1-ym p.p. Legionów to służba pełnego humoru i tężyzny zagończyka, dla którego nie było patrolu, ani wypadu, na który by nie szedł jako ochotnik, wyrywający się do akcji, pełen wiary w swoją szczęśliwa gwiazdę, pełen miłości dla swego żołnierza…

Gdy przyszło stanąć do walki we wrześniu 1939 r. Chmura zjawił się w moich oczach takim, jakim był zawsze, jednak poczuciem tragicznego braku równowagi w walce z tak wybitnie przewyższającym nas siłą przeciwnikiem, lecz a pełnym zrozumieniem odpowiedzialności historycznej i konieczności ofiar, jakie w tej walce ponieść musimy.

Chmura, który wyszedł obronną ręką z obydwóch wojen, od samego początku tej wojny twierdził wobec przyjaciół, że teraz śmierć go nie ominie (…)

Wreszcie nadszedł dzień 11 września 1939 t., gdy Chmura wróciwszy z odprawy w Komendzie Obrony Warszawy, z uśmiechem pełnym melancholii oświadczył nam na odprawie, że nareszcie pozwolono mu osobiście poprowadzić wypad, którego zadaniem było wykonanie dywersji na lotnisku i przedmieściu Okęcie, zajętym przez nieprzyjaciela. Ważny to był wypad ze względów wojskowych, gdyż, jak mało ludzi wówczas zdawało sobie z tego sprawę, nieprzyjaciel rozzuchwalony małą działalnością z powodu braku amunicji naszego ognia artyleryjskiego, używał naszych warszawskich hangarów i naszego lotniska do ataków swego lotnictwa na stolicę (...)

Chmura, rasowy żołnierz, po zdjęciu z Niego odpowiedzialności jako z wyższego dowódcy, z właściwym sobie humorem i werwą ruszył w pierwszej linii ataku, ciągnąc nas wszystkich za sobą.

Dowódca batalionu kpt. Masternak, któremu należy się osobna karta, a który w wypadzie tym padł śmiercią, jakiej każdy dowódca batalionu mógłby mu pozazdrościć, dowodził lewym skrzydłem natarcia. Chmura, znalazłszy się na prawym skrzydle, szedł w tyralierze na czele kompanii prawoskrzydłowej (…)”

 

Ppłk Jakub Witold „Witalis” Chmura został pochowany na Powązkach Wojskowych (d. Cmentarz Komunalny Powązki) w Warszawie (A17-IV/5).

Po śmierci męża Janina Chmura pozostała z dwójką dzieci, córką Aliną i synem Januszem.

Alina, pseudonim „Antonina”, w 1942 r. wstąpiła do Armii Krajowej. Służyła jako łączniczka i sanitariuszka w batalionie „Gustaw” AK w Powstaniu Warszawskim. Była studentką trzeciego roku medycyny. Zginęła 13.08.1944 r. ok. godz. 18:05 na ul. Kilińskiego podczas wybuchu zdobycznego „czołgu28-pułapki”29. Nie miała ukończonych 19 lat.

Syn mieszkał po wojnie w Łodzi, gdzie pracował jako księgowy, bowiem czujna władza ludowa nie zezwoliła synowi przedwojennego oficera na wymarzone studia prawnicze. Miał syna Lecha ur. 3.03.1957, który w wieku 34 lat, 13.09.1991 r. zginął tragicznie w USA. Janusz zmarł w 1994 r. mając 70 lat.

Janina, żona ppłk Jakuba Chmury, przeżyła męża, oboje dzieci i wnuka. Zmarła 1.08.1994 r. o godz. 17:00 … w 50. rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego.

 

Ppłk Jakub Chmura był odznaczony m.in.: Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari V kl.30, Krzyżem Niepodległości z Mieczami, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Odznaką Honorową za Rany i Kontuzje, Złotym Krzyżem Zasługi RP, Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918-1921, Medalem X-lecia Odzyskania Niepodległości, Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę.

 

Autor serdecznie dziękuje Panom Leszkowi Zakrzewskiemu z Nowego Sącza za udostępnienie własnych materiałów dot. ppłk Chmury i dr Antoniemu Krzysztofowi Sobczakowi z Ciechanowa za cenne uwagi n/t kierownictwa MOISG w latach 1928-1931 oraz Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie za przeprowadzenie kwerendy dot. kierowników inspektoratu.

 

Bibliografia (ze zbiorów autora):

 

● Zakrzewski L. (2001): Ppłk Jakub „Witalis” Chmura 1898 – 1939, Kroniki Muzealne – Ludzie, fakty, wydarzenia Nr 1, Wyd. Towarzystwo Miłośników Starego Sącza, str. 30 – 41;

● Dobroński A. Cz. (2010): Nieznane źródło do września 1939 roku na Suwalszczyźnie. Dziennik bojowy por. Piotra Łazarewicza, dowódcy kompanii Straży Granicznej „Filipów”, Rocznik Augustowsko-Suwalski t. X, Suwałki, str. 145 – 171; 

● Korusiewicz St. (1988): Historia sądeckiego harcerstwa w latach 1911 – 1914, Harcerska Oficyna Wydawnicza, Kraków – Nowy Sącz; 

● Olas F. red. (1933): Straż Graniczna 1928 – 1933. W V rocznicę objęcia służby na granicach Rzeczypospolitej. W dniu Święta Straży Granicznej – 11 listopada 1933 r., „Czaty” Nr 21 – 22, Czasopismo Straży Granicznej;

 

● Olas F. red. (1938): Na straży granic Rzeczypospolitej – Wydawnictwo pamiątkowe z okazji X-lecia Straży Granicznej 1928-1938, „Czaty” – Czasopismo Straży Granicznej, Warszawa;

● Jabłonowski M., Polak B. (1999): Polskie formacje graniczne. Straż Graniczna 1928 – 1939. Dokumenty organizacyjne. Wybór źródeł. T. II, Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, Koszalin; 

● Księga Chwały Piechoty wydana przez Departament Piechoty M. S. Wojsk. przy pomocy finansowej „Przeglądu Piechoty” i Tow. Wiedzy Wojskowej, Warszawa 1937 – 1939; 

● Rocznik Oficerski Rezerw 1934, Ministerstwo Spraw Wojskowych – Biuro Personalne, Warszawa: 

● Rybka R., Stepan K. (2006): Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939, Księgarnia Akademicka – Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Kraków;

● Rybka R., Stepan K. (2003): Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935 – 1939, Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, Kraków];

● Czaty Czasopismo Straży Granicznej Rok VII – rocznik z 1931 roku;

● Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927 wydany nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej;

● Waingertner P. (2011): Kostiuchnówka 1916. Największa polska bitwa I wojny światowej, Agencja Reklamowa Grafservice, Łódź; 

● Zeszyt Góryński M. Mazowiecki Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej, Zeszyt naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku Nr 13 z 2000 r.; 

● Praca zbiorowa (1979): Wojna obronna Polski 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa;

● Grzelak H., Stańczyk H. (2005): Kampania polska 1939 roku. Początek II wojny światowej, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa, str. 210;

● Wieczorkiewicz P. Ostatnie lata Polski niepodległej. Kampania 1939 roku, Wydawnictwo LTW, Łomianki;

● Gajowniczek Z. (1995): Ukraiński ślad Katynia, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Warszawa; 

● Zawilski A. (2009): Bitwy polskiego września, Wydawnictwo Znak, Kraków.

Opracował: Waldemar Bocheński

1 Opracowano na podstawie materiałów udostępnionych przez p. Leszka Zakrzewskiego z Nowego Sącza, autora publikacji z 2001 roku: Płk Jakub Witalis Chmura, Kroniki Muzealne – Ludzie, fakty, wydarzenia Nr 1, Wyd. Towarzystwo Miłośników Starego Sącza, str. 30 – 41.

2 w opracowaniu Korusiewicza St. (1988): Historia sądeckiego harcerstwa w latach 1911 – 1914, Harcerska Oficyna Wydawnicza, Kraków – Nowy Sącz, na str. 19 i 32 – 33: „Być może właśnie udział w skautowych ćwiczeniach i manewrach – jak ćwiczenia natarcia na Winną Górę w Biegonicach, obsadzania i  obrony wyznaczonych pozycji, rozbijanie obozu, prowadzenie przemarszów z ubezpieczeniem oraz ćwiczenia w strzelaniu prowadzone wspólnie z Polskimi Drużynami Strzeleckimi a także wielkie manewry skautowe i Drużyn Strzeleckich przeprowadzone w  lipcu 1914 roku pod Nowym Sączem, miały decydujący wpływ na ukształtowanie postawy młodego Jakuba i jego późniejszą drogę życiową.”

3 Waingertner P. (2011): Kostiuchnówka 1916. Największa polska bitwa I wojny światowej, Agencja Reklamowa Grafservice, Łódź.

4 podobny pseudonim „Narkom” nosił później Bronisław Trentowski, b. legionista, rolnik, działacz społeczny, szef lokalnej organizacji dywersyjnej w powiecie ciechanowskim, podporządkowanej członek organizacji dywersyjnej w strukturze dywersji „K 7” północnego Mazowsza – Notatki Płockie 16/1971 Juszkiewicz R. Pogranicze północnego Mazowsza w przededniu II wojny światowej, str. 20 – 25.

5 mjr Leopold Kula (*11.11.1896 Kosina pow. łańcucki, † 7.03.1919), pseud. „Lis” w Związku Strzeleckim, syn Tomasza i Elżbiety z Czajkowskich. Był jednym z najbardziej utalentowanych polskich oficerów, niezwykle odważnym żołnierzem, ulubieńcem marszałka Józefa Piłsudskiego. Już w wieku 16 lata, jako gimnazjalista, został zastępcą komendanta Związku Strzeleckiego w Rzeszowie (1913). Nocą z 6/7.03.1919 r. przeprowadził ostatni atak, na Torczyn zajęty przez Ukraińców. Już po zdobyciu miasteczka został ciężko ranny i zmarł z upływu krwi. Pochowany na cmentarzu na Pobitnem w Rzeszowie (mogiła symboliczna w  Torczynie). Pośmiertnie awansowany na ppłk, zweryfikowany jako płk piechoty ze starszeństwem z 1.04.1920 r.

6 Kirchmayer w Pamiętnikach błędnie podał, jakoby ten wypadek miał miejsce w 1929 roku podczas służby w 1 pp Legionów.

7 Bem-Szklarski Stanisław (1938): Baon szturmowy POW Wschód, nakładem autora, Warszawa, str. 153.

8 CAW – akta osobowe Ap 1864.

9 CAW – akta osobowe Ap 1864.

10 Rozkaz Nr 7 z 9.08.1937 r. K-dy Str. Gran., pkt 2 [ASG, KSG 187/39].

11 Rozkaz Nr 7 z 9.08.1937 r. K-dy Str. Gran., pkt 10 [ASG, KSG 187/39].

12 Rozkaz Nr 1 z 18.01.1938 r. K-dy Str. Gran., pkt 2 i 3 [ASG, KSG 187/40].

13 Rozkaz Nr 7 z 20.08.1938 r. K-dy Str. Gran., pkt 1 [ASG, KSG 187/40].

14 Rozkaz Nr 10 z 11.11.1938 r. K-dy Str. Gran. [ASG, KSG 187/40].

15 Zbliżająca się nieuchronnie konfrontacja z Niemcami wymusiła podjęcie decyzji i utworzenie w 1938 roku ośrodka kierowniczego dywersji pozafrontowej i na terenach polskich zajętych przez agresora. Od ilości osób tworzących komitet nazwano go „Komitet Siedmiu”, w skrócie „K 7”. W skład komitetu wchodziło trzech oficerów sztabowych z szefem, mjr Edmundem Charaszkiewiczem (II Oddział Sztabu Głównego) oraz czterech urzędników MSZ z  Władysławem Drymmerem. Sieć dywersji zorganizowano w oparciu o  strukturę i zasoby Straży Granicznej oraz doświadczenie i  znajomość przedpola (wywiad płytki) szeregowych placówek II linii i oficerów wywiadowczych.

16 Dobroński A. Cz. (2010): Nieznane źródło do września 1939 roku na Suwalszczyźnie. Dziennik bojowy por. Piotra Łazarewicza, dowódcy kompanii Straży Granicznej „Filipów”, Rocznik Augustowsko-Suwalski t. X, Suwałki, str. 145 – 171.

17 Piotr Łazarewicz (13.07.1899 – 12.08.1951). W lipcu 1925 roku awansowany na podporucznika ze starszeństwem od 1.06.1923 r. W Roczniku Oficerskim Rezerw 1934 przydział do OKO Nr IV, pełniący służbę w Straży Granicznej, PKU Stanisławów. Komendant Komisariatu Perehińsko w Obwodzie „Sambor”, w stopniu podkomisarza. 28.01.1939 r. został komendantem Komisariatu „Filipów”. Zmarł na uchodźstwie, pochowany na cmentarzu w  Stamford ok. 100 km na północ od Londynu. Miał brata Pawła, który służył w KOP w stopniu porucznika. Od II połowy lipca 1939 roku por. Paweł Łazarewicz był dowódcą I plutonu w 5 kompanii baonu „Komańcza” 2 pp KOP „Karpaty”. Zginął 5/6.09.1939 r. podczas walk ze Słowakami w rejonie przełęczy Beskid nad Czeremchą.

18 płk dypl. Marian Porwit – dowódca obrony Warszawy lewobrzeżnej.

19 dowódcami pododcinków północnego i środkowego byli płk Walerian Tewzadze i płk Józef Kalandyk.

20 Zawilski A. (2009): Bitwy polskiego września, Wydawnictwo Znak, Kraków.

21 Gen. bryg. Walerian Czuma (24.12.1890 – 7.04.1962) był ostatnim Komendantem Głównym Straży Granicznej. We wrześniu 1939 roku był dowódcą obrony Warszawy; Dowództwo Obrony Warszawy (DOW) wywodziło się z oficerów Komendy Głównej Straży Granicznej.

22 Dowódcą 1 kompanii w IV baonie 360 pp był podkomisarz Str. Gran. Paweł Czerkies, który zmarł z ran 28.09.1939 r.

23 kpt. Marian Masternak, ur. 1.04.1894 r., starszeństwo z dniem 1 lipca 1925 r., VM, KN, KW – czterokrotnie. W 1935 roku był komendantem obwodu siedleckiego Związku Strzeleckiego.

24 Zawilski A. (2009): Bitwy polskiego września, Wydawnictwo Znak, Kraków, str. 591.

25 Dawna wieś w obecnych granicach warszawskiej dzielnicy Włochy, nazywana wcześniej „Zbarz” lub „Dzbarz”. W 1886 roku na polach pomiędzy Gorzkiewkami a Zbarżem władze carskie zakończyły budowę istniejącego do dziś, zdewastowanego obecnie, Fortu VII Zbarż.

26 W  okresie od 3.10.1924 r. do marca 1929 roku w stopniu majora służył w Korpusie Ochrony Pogranicza na stanowisku dowódcy 4 Baonu Granicznego „Dederkały”; 23.01.1929 r. awansowany do stopnia podpułkownika. Ppłk K. J. Galiński zmarł z ran 26.09.1939 r. Po jego śmierci dowództwo 360 pp objął ppłk Tadeusz Władysław Daniec.

27 Artykuł „Żołnierz Polski w kampanii wrześniowej” w  „Wiadomościach Polskich” Nr 9 z 10.09.1940 r. – tekst w  pisowni oryginalnej.

28 Był to wypełniony ładunkiem wybuchowym niemiecki gąsienicowy, bezwieżowy ciężki transporter ładunków Borgward B IV, wyglądem zewnętrznym zbliżony bardziej do tankietki niż do czołgu, podprowadzony pod stanowisko powstańcze przy wsparciu działa pancernego StuG Ausf. G Sdkfz 142/1.

29 Zdaniem Szymona Nowaka, autora publikacji Czarna niedziela 13 sierpnia 1944 r., czyli wybuch „czołgu-pułapki” (Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944), „(…) po przeanalizowaniu wydarzeń tamtej niedzieli 13 sierpnia 1944 r. należy w rym konkretnym wypadku odejść od określenia porzuconego pojazdu jako niemieckiej „pułapki”. Niemcom chodziło raczej o  o wyburzenie barykady zamykającej swobodny wjazd w ul. Podwale, a więc w środek powstańczych pozycji, z pl. Zamkowego. W tym celu porzucony został przy barykadzie nieznany powstańcom pojazd – nosiciel ładunków Borgward. Być może na skutek jakichś defektów, kierowca nie spuścił skrzyni z ładunkiem wybuchowym i nie odjechał. Także ostrzał niemiecki utrudniający dwa pierwsze rozpoznania tankietki, potwierdza iż nieprzyjacielowi chodziło o to, by pojazd pozostał przy barykadzie. Prawdopodobnie nie zadziałało także odpalenie ładunku drogą radiową – dla Niemców to było także pierwsze (lub jedno z pierwszych) użycie tego typu broni przeciw powstańczej Warszawie, i być może operowanie nim stwarzało pewne ogólne trudności. Wielkim błędem Polaków było nieprecyzyjne i niefachowe rozpoznanie niemieckiego pojazdu (…) nieprzemyślane wprowadzenie nieznanego i słabo rozpoznanego pojazdu w głąb polskich pozycji (…) Dopiero zaciągnięcie dźwigni odczepiającej skrzynię z ładunkiem wybuchowym uruchomiło zapalnik czasowy ustawiony na kilka minut (…)”

30 W uzasadnieniu wniosku: „Ppor Witold Jakub Chmura dca 6/1 ppL w  czasie marszu nocnego 1 ppLeg z Drohiczyna na Bielsk idzie z  kompanią w tylnej straży. Zaskoczony niespodziewanym atakiem z  boku, nie tracąc ani na chwilę zimnej krwi i nie zwracając uwagi na ciemność z plutonem uderza na npla, brawurowym atakiem zmusza npl. do ucieczki, rozbijając go, biorąc do niewoli ok. 300 jeńca, 3 k.m. i bogatą zdobycz.” [CAW, kwestionariusz odznaczenia VM Nr 4775].

2_jakub_chmura

 

 

 
Czaja Władysław
kpt. Czaja Władysław (ur. 26 II 1899 w Słupi Starej). Żołnierz batalionu mostowego w Sandomierzu (1919); słuchacz szkoły podoficerskiej w twierdzy Modlin, następnie w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie (1919); służba w 5. kompanii telegraficznej w Krakowie (1920); słuchacz Szkoły Wojsk Łączności w Zegrzu; przeniesiony do 3. kompanii telegraficznej w Kielcach(1920); słuchacz Wielkopolskiej Szkoły Podchorążych Piechoty w Bydgoszczy (1920-1921); młodszy oficer kompanii 24. pułku piechoty (od 1921); odkomenderowany na kurs do Centralnej Szkoły Karabinów Maszynowych w Chełmie; instruktor Okręgowej Szkoły Łączności nr 2 w Krasnymstawie (1922); ponownie w 24. pułku piechoty (od 1926), następnie w 18. pułku piechoty i Korpusu Ochrony Pogranicza; zastępca oficera mobilizacyjnego 65. pułku piechoty (do 1939). Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, 1572/4303, k. 80; Rocznik Oficerski 1923; Rocznik Oficerski 1924; Rocznik Oficerski 1928; Rocznik Oficerski 1932; R. Rybka, K. Stepan, op. cit., s. 624.

 

Biogram zamieszczony w: Aparat bezpieczeństwa wewnętrznego wobec żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza i funkcjonariuszy Straży Granicznej, Warszawa 2013, s. 163.

 
Władysław Dąbrowski
dabrowskiWładysław Dąbrowski (1892-1927). Pochodził z rodziny Dąmbrowskich (taka jest tradycyjna pisownia nazwiska), herbu Junosza. Był synem Adolfa i Leontyny z Kozłowskich, urodzony 19.04.1892 r. w Suwałkach. Kształcił się w I Korpusie Kadetów w Petersburgu, a następnie w Szkole Jazdy w Elizawetgradzie. Szkołę ukończył 06.07.1911 r. w stopniu korneta i został przydzielony do 2. pułku lejb-ułanów kurlandzkich.
Z pułkiem tym, w randze porucznika, wyruszył na pierwszą wojnę światową. Podczas wojny, na skutek osobiście wyrażonego życzenia, przejściowo dowodził w piechocie, najpierw 2. Kompanią a potem 1. Batalionem X Pułku Strzelców Turkiestańskich, następnie był dowódcą oddziału motocykli przy 2. Dywizji Kawalerii.
Jesienią 1917 r. gorliwie agitując wśród żołnierzy Polaków przyczynił się do zorganizowania w Syzraniu oddziału jazdy.
Dnia 02.11.1917 r. porzucił służbę w armii rosyjskiej, w randze rotmistrza, i na czele 85 ludzi odjechał do 3. Pułku Ułanów I-go Korpusu Polskiego Dowbora Muśnickiego. Tu, jako dowódca 5. szwadronu, wykazał brawurową odwagę i nieprzeciętne zdolności strategiczne przy samodzielnym wykonywaniu śmiałych akcji.
Po likwidacji Korpusu, Dąbrowski wyjechał do powiatu dziśnieńskiego. Samodzielnie sformował obronę powiatu przed oddziałami bolszewickimi oraz nie pozwolił Niemcom rabować polskiego mienia. Jesienią 1918 r. pod naciskiem przeważających sił sowieckich wyjechał do Wilna.
W Wilnie dowództwo Samoobrony Litwy i Białorusi powierzyło rotmistrzowi Wł. Dąbrowskiemu organizację oddziałów jazdy. Od 25.11.1918 r. rotmistrz Dąbrowski dowodził oddziałem, a od 25.12.1918 r. 1. Pułkiem Ułanów. Dla swojego pułku zdobywał broń i siodła. W okresie walk samoobrony przy wyzwalaniu Wilna dowodził siłami garnizonu zdobywającymi tak zwane ,,Wronie Gniazdo", a następnie był dowódcą wschodniego odcinka frontu broniącego miasta. Dnia 06.01.1919 r., po wycofaniu się oddziałów polskich z Wilna, rotmistrz Władysław Dąbrowski odrzucił propozycję rozbrojenia przez Niemców i na czele dywizjonu ułanów i batalionu strzelców (później dwóch) rozpoczął sławny przemarsz do Brześcia. Po nawiązaniu łączności z grupą gen. Listowskiego, Władysław Dąbrowski został przyjęty do Wojska Polskiego w randze majora i mianowany dowódcą grupy operacyjnej (dobrze znanej pod nazwą oddziału majora Dąbrowskiego). Dowodząc tym oddziałem brał udział w zdobyciu Berezy Kartuskiej, Bytenia, Janowa, Pińska i Baranowicz. Po przeformowaniu grupy operacyjnej w 13. Pułk Ułanów i Lidzki Pułk Strzelców, został 19.04.1919 r. dowódcą 13. Pułku Ułanów. Z pułkiem tym walczył nad brzegami Berezyny. Dnia 20.01.1920 r. Dąbrowski został przydzielony do dowództwa 10. Dywizji Piechoty, a 20.07. tego roku wezwany przez gen. Hallera do formowania Ochotniczego Pułku Jazdy. Dnia 25.07.1920 r. mianowano go dowódcą 211. Pułku Ułanów, a 12.08.1920 r. wyruszył wraz z pułkiem na front i walczył pod Płockiem, Górą, Mławą, Chorzelami, Druskiennikami, Stołpcami, Kojdanowem, Stankowem. Jesienią 1920 r. 211. Pułk Ułanów przemianowano na 23. Pułk Ułanów Nadniemeńskich. Dowodząc tym pułkiem mjr Dąbrowski przeszedł do Wojsk Litwy Środkowej i brał udział w bitwach pod Rykontami, Rudziszkami, Lejpunami, Mejszagołą, Szyrwintami. Z dniem 30.09.1921 r. został zwolniony do rezerwy. Dnia 01.12.1921 r. powołano go do służby czynnej i mianowano dowódcą 34. Baonu Celnego. Dnia 27.09.1922 r. został komendantem 34. Baonu Straży Granicznej, a 20.07.1923 r. komendantem 31. Baonu Straży Granicznej. Po likwidacji Straży Granicznej przydzielony do 27. Pułku Ułanów, a następnie do 6. Pułku Strzelców Konnych. Dnia 31.05.1926 r. zwolniono go do rezerwy. Zmarł 21.10.1927 r. i został pochowany na cmentarzu wojskowym koło Hermanowicz w powiecie dziśnieńskim. Za przedarcie się na czele oddziału z Wilna do Brześcia otrzymał pochwałę w rozkazie Wodza Naczelnego, za czyny bojowe order Virtuti Militari, Krzyż Walecznych, i inne wysokie odznaczenia.
Opracowała: Danuta Michalak.

Akta personalne CAW, Ap.290, akta odznaczeniowe VM 4-423, KW 24/0-255, MN 20.732, Polski Słownik Biograficzny.

dabrowski_grupowe



Dowództwo oddziału partyzanckiego braci Dąbrowskich (luty 1919). Siedzą od lewej: mjr Władysław Dąbrowski, rotm. Jerzy Dąbrowski; stoją: W. Chmieliński, B. Kuczyński, E. Kaczkowski (zdjęcie pochodzi z książki Zbigniewa Wójcika oraz Andrzeja Friszke „O Niepodległość i granice 1914 - 1921”, ISP Warszawa, s.133 )
 
Wojciech Dąbrowski
dabrowskistarszy strażnik Wojciech Dąbrowski, ur.: 22 kwietnia 1900 r. w Mrzygłodzie, pow. Sanok, woj. Lwowskie, syn: Franciszka i Karoliny z domu Filipczak, wyznanie: rzymsko-katolickie, wykształcenie: w 1912 r. ukończył 4-klasową Szkołę Ludową w Mrzygłodzie, zawód: rolnik, zawarł związek małżeński z Karoliną Lorenc, z którą miał pięcioro dzieci, Janinę, Zygmunta, Kazimiera, Irenę oraz Henryka. Jako poddany cesarza Karola I, pod koniec I wojny światowej, w sierpniu 1918 r. zostaje zmobilizowany do armii austro-węgierskiej i po przeszkoleniu wraz z 56 Pułkiem Artylerii wysłany na front włoski. W listopadzie 1918 r. dostaje się do niewoli włoskiej. W lutym 1919 r. wstępuje jako ochotnik do armii gen. Hallera, z którą w maju 1919 r. powraca do Polski. Bierze udział w wojnie polsko-ukraińskiej w Galicji Wschodniej, a następnie w walkach z Armią Czerwoną. Podczas toczących się działań wojennych służy w Wojsku Polskim jako kanonier w 13 Pułku Artylerii Piechoty. 22 sierpnia 1921 r., w stopniu plutonowego, zostaje przeniesiony do rezerwy. We wrześniu 1929 r. zostaje przyjęty do służby w SG przez Małopolski Inspektorat Okręgowy Straży Granicznej w Sanoku. Po zaprzysiężeniu otrzymał przydział służbowy na granicy polsko- czechosłowackiej. We wrześniu 1939 r. bierze udział w działaniach wojennych. 18 września 1939 r. przekracza granicę polsko-rumuńską i zostaje internowany na terenie Rumunii. W lutym 1941 r., zostaje przez Rząd Rumunii wraz z pozostałymi internowanymi żołnierzami polskimi przekazany stronie niemieckiej. Podczas pobytu w niewoli niemieckiej był zatrudniony na wsi u Bauera a następnie jako dekarz w Kolonii, gdzie przeżył dywanowe naloty aliantów na miasto. Po wyzwoleniu w 1945 r., powrócił do Polski. Będąc byłym strażnikiem granicznym związanym z pracą w wywiadzie SG nie mógł nigdzie podjąć pracy państwowej. Do 1953 r. wraz z kolegą prowadził działalność handlową. W 1953 r. podjął pracę w Wydziale Kwaterunkowym Miejskiej Rady Narodowej w Sanoku, a następnie MZBM w Sanoku, skąd w 1965 r. przeszedł na emeryturę. Po wojnie był aktywnym członkiem Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (dalej ZBoWiD). W latach dziewięćdziesiątych został awansowany do stopnia kapitana rezerwy Wojska Polskiego. Zmarł w wieku 98 lat, 5 maja 1998 r., został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Sanoku[1]. W teczce personalnej st. strażnika Dąbrowskiego zachowały się roczne listy kwalifikacyjne z lat 1930-1938, był oceniany przez przełożonych bardzo dobrze. Z Wykazu Stanu Służby zostało wydarte zdjęcie.
Przebieg służby w SG: 1.09.1929 – 5.09.1930 Placówka I Linii Polanica, Komisariat Worochta, IG Stryj, 6.09.1930 – 16.10.1933 Placówka Wola Wyżna, Komisariat Jaśliska, IG Jasło, 17.10.1933 kierownik Placówki I Linii Huta Polańska, Komisariat Krempna, IG Jasło, 23.12.1935 ukończył III Kurs Doskonalący Kierowników Placówek w Rawie Ruskiej, 31.08.1935 – 29.06.1938 kierownik Placówki I Linii Huta Polańska, Komisariat Krempna, IG Jasło, z dniem 30.08.1938 r. p.o. Dowódcy Placówki I Linii Barwinek, Komisariat Posada Jaśliska, Obwód SG Jasło, 1.02.1939 r. zostaje przydzielony do Wschodnio-Małopolskiego Okręgu SG we Lwowie, 2.03.1939 – 9.05.1939 zastępca dowódcy Placówki I Linii Barwinek, Komisariat Posada Jaśliska, Obwód SG Sambor, 10.05.1939 – 10.09.1939 Placówka II Linii Sanok, Obwód SG Sanok - służba wywiadowcza, 15.09.1939 – 18.09.1939 Placówka I Linii Kuty, Komisariat Kuty, Obwód SG Kołomyja.

Awanse:
starszy strażnik (1933)

Odznaczenia:
Order Wojenny Virtuti Militari V kl.,
Krzyż Walecznych,
Krzyż Zasługi za Dzielność,
Brązowy Krzyż Zasługi,
Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921,
Brązowy Medal za Długoletnią Służbę,
Odznaka Pamiątkowa Straży Granicznej.

CDIA we Lwowie, Fond 204/2/1196
Opracował: Piotr Kozłowski



[1] Na podstawie relacji ustnej córki Kazimiery Wesołkina córki starszego strażnika Wojciecha Dąbrowskiego, w posiadaniu autora.


 
<< pierwsza < poprzednia 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 następna > ostatnia >>

Strona 10 z 30
© 2011 Komenda Główna Straży Granicznej
Projekt graficzny: Katarzyna Sadło
webmaster: Zbigniew Malinowski
Wykonanie: Archiwum Straży Granicznej
Serwis informacyjny SG